طرحواره درمانی- سایت روانشناسی دکتر کامیار سنایی

طرحواره درمانی

Author : Psychological Website

طرحواره درمانی

مقدمه

طرحواره درمانی (ST) یک رویکرد درمانی یکپارچه است که توسط دکتر جفری یانگ تهیه شده است و عمدتا به منظور درمان کسانی مورد استفاده قرار می­گیرد که دچار مشکلات بین فردی و هویتی مرتبط با اختلالات شخصیتی هستند. انگیزه ­ی یانگ در توسعه­ ی ST، تلاش برای پاسخگویی به نیازهای افرادی بود که رفتار درمانی شناختی (CBT) برای آنها موثر نبود. این روش ریشه ­های نظری کاملا محکمی در نظریه ­ی دلبستگی دارد. فرض اصلی این است که آسیب شناسی شخصیتی از نیازهای برآورده ­نشده­ ی بنیادی که در دوران کودکی اتفاق می افتد رشد یافته و منجر به توسعه­ ی طرحواره­ های ناهنجار زودهنگام (EMS) می شود.

 ST ترکیبی از جنبه ­های مدل­های شناختی، رفتاری، روان شناختی، دلبستگی و گشتالت است و خود را یک مدل واقعا یکپارچه و همچنان در حال تکامل می­داند ؛ زیرا استفاده از آن در سطح بین المللی در حال رشد می­باشد. ادغام نظری، بیش از ترکیب کردن ساده­ ی تکنیک­ها است و این روش به دنبال ایجاد یک نظریه­ ی نوبنیاد است و در نتیجه فراتر از تجمیع صرفا چند بخش در کنار هم می­باشد. تکنیک­های شناختی و رفتاری هنوز هم جنبه­ های اصلی درمان را شامل می شود اما این مدل به فعالیت­های متمرکز بر احساسات، تکنیک­های تجربی و روابط درمانی به یک اندازه بها می­دهد. همانند CBT، ساختار در این روش سیستماتیک و خاص است و یک توالی از مراحل ارزیابی و درمان را شامل می­شود. با این حال، سرعت و تاکید بر جنبه­ های خاصی از درمان ممکن است با توجه به نیاز فردی متفاوت باشد.

ST بر ریشه های مشکلات روانی در دوران کودکی متمرکز است. یانگ (۱۹۹۰) طرحواره­ های ناهنجار زودهنگام را به عنوان الگوها یا طرح­های شکست­ خورده­ ی احساسی و شناختی توسط خود فرد که در دوران کودکی پیشرفت می کنند و در طول زندگی نیز تقویت می­شوند تعریف کرده است. تصور می شود که رفتارهای ناهنجار توسط طرح­واره‌ها هدایت می­شوند. بر اساس این مدل، طرحواره­ ها ابعادی هستند، یعنی اینکه آنها سطوح مختلف شدت و فراوانی را دارا هستند. هرچه طرحواره­­ایی تثبیت شده ­تر باشد، موقعیت های بیشتری انرا فعال می کند و در نتیجه تأثیر منفی شدیدتر و طولانی تری را نشان می دهد.

تجربه بالینی من در درجه اول با مردان خلافکار دارای اختلال شخصیتی بوده است. در چارچوب طرحواره درمانی، رفتار شخص خلافکار به عنوان یک استراتژی مقابله با ناهنجاری شناخته می شود که به عنوان راهی برای جبران نیازهای برآورده نشده در دوران کودکی توسعه یافته است. با توجه به مشکلات مشارکتی و انگیزشی که می­توان در هنگام کار با این گروه از مددجویان تجربه کرد، یافتن یک نظریه برای شرح رابطه­ ا ی معنی­ دار در بیین مشکلات و تجربیات یک فرد ضروری است. هدف ST ؛ فراهم کردن یک زبان مشترک برای درمانگرها و مددجویان، توانمندسازی ما برای مفهوم سازی، کار برای تفسیر تجربیات اضطرابزا و اختلالات عاطفی و الگوهای رفتار ناسازگار می­باشد.

طرحواره­‌ها و ذهنیت های طرحواره ای

یانگ پیشنهاد می کند که هجده  EMS یا طرحواره ناسازگار می­تواند وجود داشته باشد (جدول ۱ را ببینید) که این موارد فرضیه­ های قطعی در مورد خود و دیگران است که در دوران کودکی رشد کرده و در طول زمان به بقای خود ادامه می دهند.

جدول ۱

طرحواره ­ها در ساختارهای عمیق­تری، نسبت به باورهای بنیادین مورد استفاده در رفتار درمانی شناختی در نظر گرفته می­شوند. آنها تأثیر قابل توجهی در شکل گیری هویت دارند و بنابراین نسبت به تغییر مقاومت بیشتری دارند. با توجه به تعریف، EMS به معنی ناکارآمدی بوده و منجر به پریشانی روانی می شود. تصور می شود که EMS در نتیجه­ ی فطرت ذاتی کودک و تجربیات اولیه­ ی او بوده و به طور گسترده­ ای از طریق تعاملات منفی مداوم با دیگران تقویت شده است. در بزرگسالی فرد در انواع مختلفی از امور شناختی، عاطفی و رفتاری مشغول می­شود که آنها را قادر می سازد تا با حفظ، اجتناب و سازگاری با طرحواره­های خود برای جلوگیری از آشفتگی­های روانشناختی مضطرب­ کننده استفاده کنند. این سبک­های مقابله­ ای، به صورت الگوی تسلیم(شکل دادن به طرحواره و پذیرش اینکه عواقب منفی ناشی از آن اجتناب ناپذیر است)؛ الگوی اجتنابی (اجتناب از عوامل داخلی و خارجی که ممکن است طرحواره را فعال کند)؛ و الگوی جبران افراطی می­ باشد (عمل به طرحواره، حتی اگر امر مخالف درست باشد).

در حالی که EMS ماهیت هایی صفت مانند دارد که ویژگی­های پایدار شخصیتی را نشان می دهد، “ذهنیت های طرحواره ای” حالت مانند بوده و نمود­هایی تغییر پذیر از طرحواره­ ها می­باشند. ذهنیت های طرحواره ای (جدول ۲ را ببینید) به عنوان «حالت­های خویشتن» تعریف می شود که درمواقع اضطراری به جلو رفته و در بازنمود شخص تسلط پیدا می­کنند و از مجموعه ای از طرحواره­ها و استراتژی­های­ مقابله­ای تشکیل شده است. برنشتاین، آرنتز و ووس (۲۰۰۷) یک مدل اصیل و ابتکاری را برای تطبیق ذهنیت های طرحواره ای که معمولا در مددجویان درگیر با دادگاه و بزهکار دیده می شود، گسترش داده­ اند. در مددجویانی که دارای اختلالات شخصیتی شدید بوده و شخصیت­هایشان نیز ضعیف می­باشد، ذهنیت های طرحواره­ ای می­تواند به سرعت از یک حالت به سوی حالتی دیگر تغییر کند. قاعده ­سازی یا فرمولاسیون بالینی با استفاده از ذهنیت های طرحواره ای، درمانگر را قادر می سازد تا با استفاده از تکنیک­ها، با این تغییرات ناگهانی و شدید احساسی و عاطفی کار کند.

جدول ۲

تکنیک‌­های اصلی طرحواره درمانی

در حایکه CBT قصد دارد به مددجویان آموزش دهد تا احساسات منفی خود را سرکوب کنند، ST از تکنیک های تجربی برای تحریک تأثیرات استفاده می کند تا بدان وسیله درمانگر تلاش کند تغییری را در یک مسیر پیوسته­ ی احساسی ایجاد کند. در ابتدای درمان، تکنیک های تجربی مانند تصویرسازی و تجسم و درمان­هایی که مددجو در مقابل درمانگر می­نشیند و با او ارتباط می­گیرد (Kellogg, 2004) برای دسترسی به تجربیات عاطفی اصلی شخص مورد استفاده قرار می گیرد و در مراحل بعدی، درمان بیشتر درگیر استراتژی­های شناختی و رفتاری می­شود. در مقایسه با CBT، ST از روشی با ساختارمندی بسیار کمتر استفاده می کند و تاکید بر روابط درمانی به عنوان وسیله­ ی اصلی برای تغییر همچنان باقی می ماند. استراتژی­های کلیدی ارتباطی؛ مواجه شدن با همدلی(اعتبار بخشی پیشرفت و تداوم پیوسته­ ی طرحواره­ ها، همزمان با مواجه شدن با ضرورت تغییر) و تعیین حدود از سوی درمانگر می­باشد ( این امر بدین معنی است که آنچه مورد نیاز فرد است نه از سوی پدر و مادر خود، بلکه از سوی درمانگر و با توجه به مرزهای رابطه­ی درمانی ارائه می­شود).

تجربه دوران کودکی همیشه در گفتگوهای درمانی حضور دارد. حتی در زمانی که تمرکز بر روی مسائل جاری می­باشد، هدف این است که اکنون بتوانیم موارد روی داده در گذشته را درک کنیم. هنگامی که معلوم نیست فرد چرا به نحوی خاص عمل می­کند، پی بردن به طرحواره­ ی اولیه  برای تسهیل درک نحوه رفتار کنونی فرد به عنوان راهی برای مقابله با تجربیات خطرناک -به کار گرفته می شود.

یکی از بزرگترین نقاط قوت ST، این است که مفاهیم به آسانی درک شده و با مددجویان از لحاظ عاطفی عجین می­شود. درمان­ها اغلب در حول نیازهای برآورده نشده در کودکانی که وضعیتی آسیب پذیر دارند متمرکز می شوند. من در مطالعات خودم، هرگز در برابر زبانی که کودک بر روی آن متمرکز بوده است با مقاومتی روبرو نبوده­ ام. ایده مهم در خصوص بیان کردن مطالب این است که احساسات مضطرب در پاسخ به مسائل جاری، به طور مستقیم با تجربیات دوران کودکی ارتباط دارند و استراتژی هایی که آنها به عنوان یک کودک برای مقابله با آن توسعه داده اند، اکنون در بزرگسالی برای آنها مشکل ساز شده­ است. این مفهوم برای بیان عمق عاطفی و احساسی، نسبت به اصطلاح “باور اصلی” که در طی آن توانایی تجربه ­ی شخصی حاصل نمی­شود، مؤثرتر می­باشد.

سوالی که اغلب پرسیده می شود این است که آیا استفاده از مدل ذهنیت های طرحواره ای، در مقابل مدل تمرکز­یافته بر روی طرحواره قرار دارد یا خیر. هنگامی که مددجویان مشکلات کمتری دارند، دو یا سه طرحواره ممکن است برای درک بیشتر مسائل ارائه شده کفایت کنند. در چنین مواردی، مدل طرحواره به تنهایی می تواند چارچوبی برای درک شرایط خاص زندگی مراجع فراهم آورد. مدل ذهنیت طرحواره ای بسیار وسیع­تر بوده و کمتر اختصاصی است. این  مدل مخصوصا برای بررسی مجموعه ­ی زخم­های روحی مربوط به اوایل دوران زندگی و مشکلات شخصیتی مفید است. من در بررسی­های خودم، تمایل دارم با اکتشاف طرحواره­های اصلی برای هر فرد، به طور عمده از حوزه­ ی گسستگی(ارتباط) و طرد شدن شروع کنم. به منظور تسهیل درک مددجو از مدل نظری، چنانچه شناخت حالاتشان به درک آنها در خصوص وضعیت فعلی آنها کمک می­کند، از ذهنیت های طرحواره ای برای توضیح رفتارها و احساسات آنها استفاده کنید.

در طی فرایند طرحواره درمانی چه اتفاقی می‌­افتد؟

ST یک درمان دراز مدت (۲-۳ سال) است و به یک پروتکل ثابت برای تشکیل تعدادی جلسه­ ی درمانی تقسیم نمی شود. حتی در صورتی که اختلالات شخصیتی چندان شدید نیز نباشد، باز هم کمتر از یک سال به ندرت می­تواند کافی باشد. درمان شامل تقلیل تدریجی و گام به گام بخش­های ناکارآمد ساختار شخصیتی، از طریق تقویت بخش­ بالغ و سالم فرد است. مرحله ارزیابی معمولا بر روی کارهای تصویری تاکید زیادی دارد و به طور متوسط می تواند دو یا سه ماه طول بکشد. علاوه بر ارزیابی کامل تشخیصی (که توصیه می­شود)، تعدادی از ابزارهای پرسشنامه­ ای که در مرحله ارزیابی مورد استفاده قرار می گیرند نیز طراحی شده­ اند تا معلومات مربوط به طرحواره­ها و ریشه­ های آنها و همچنین استراتژی­ها و شیوه­ های مقابله­ ای را بیابند. پرسشنامه­ ی طرحواره­ای یانگ و پرسشنامه ­ی ذهنیت های طرحواره ای می تواند برای شناخت بیشتر مراجع مورد استفاده قرار گیرد. با این حال طمینان از خود گزارشی ( حالتی که فرد خودش مسائل را با توجه به پرسشنامه ارائه می­کند)، به ویژه هنگامی که شخص دارای آسیب شناسی قابل توجهی است، می تواند مشکوک بوده و زیر سوال برود. استفاده مؤثر از این ابزارها، به خصوص با توجه به مدت آنها، به عنوان مبنایی برای اندازه گیری تغییر نمی­باشد، بلکه راهی برای به رسیدن به کلیات مورد نیاز برای بحث در طول درمان است.

در طول فاز تغییر، تصاویر و نقش بازی کردن‌­ها همچنان مورد استفاده قرار می‌گیرند، زیرا برای غلبه بر طرحواره‌­ها و ذهنیت های طرحواره ای  تثبیت یافته مفید هستند. سپس در ادامه‌­ی فاز تغییر، تمرکز بر روی تقویت این تغییرات شناختی و عاطفی به منظور تقویت ذهنیت یک بزرگسال سالم صورت می‌گیرد. در نهایت، توجه بیشتر به سمت شکستن الگوی رفتاری و آماده شدن برای پایان دادن به درمان است. مدیریت در پایان بخشیدن به درمان، به طور کلی اغلب وابسته به نوع وظیفه­‌ای است که درمانگر برای خود قائل است. در مدل ST، اگر وظیفه­ ی مورد نظر این اجازه را بدهد، تأکید زیادی برای ادامه­‌ی یک تماس محدود با مددجو پس از پایان یافتن درمان وجود دارد که نسبت به مدل­‌های دیگر مناسب­تر است. اصل مهم در اینجا این است که مددجو ممکن است به فراگیری در رابطه درمانی همچنان ادامه دهد تا ساختارهای پشتیبانی جایگزین را در زندگی خود ایجاد کند. من در مطالعات و بررسی­‌هایی که انجام می‌­دهم، مددجویان را برای حفظ تماس از طریق تلفن و نامه­‌ها که در درمان دارای ارزش اعتباری هستند تشویق می­‌کنم. انگیزه­‌ی آنها برای ادامه­ ی این کار می­‌تواند دریافت مشاوره در مورد مشکلی باشد که برای آنها به‌وجود می­آید یا برای به روز رسانی شرایط فعلی آنها باشد. این کار تا زمانی که شرایط آنها تا حدی پیشرفت کند که دیگر نیازی به این کمک­‌ها نداشته باشند، ادامه می­ یابد. این یک مثال خوب برای این امر است که چگونه می توان از رویکرد «درمانگر به جای والدین» یا بعبارت دیگر بازوالدینی حد ومرز دار در فضای درمانی استفاده کرد.

طرحواره درمانی بر روی چه افرادی مؤثر است؟

اگر چه ابتدا ST برای درمان اختلال شخصیت مرزی (BPD) طراحی شده بود، همچنین با گستره­ ی وسیعی از موارد بالینی مورد استفاده قرار می گیرد. با این حال پایه و اساس شواهد کاربرد آن خارج از BPD و در دوران کودکی می باشد. اکثر شواهد تا کنون در خصوص مددجویان مبتلا به BPD حاصل شده است. یک آزمایش چند مرکزی در هلند نشان داد که ST حدود نیمی از نمونه BPD ­ را بهبود می بخشد و از این مقدار، دو سوم بهبودی بالینی قابل توجهی را تجربه می کنند. ST همچنین در حدود دو برابر موثرتر از “درمان متمرکز بر انتقال” عمل کرده است و با وجود اینکه یک درمان طولانی مدت و با شدت بالا می‌­باشد، ST هزینه کمتری داشته و تعداد افرادی که درمان را رها کرده ­اند نیز بسیار کمتر بوده است. انجام روش ST به شکل گروهی؛ در مقایسه با درمان معمول، در مورد BPD به شکلی مؤثرتر عمل کرده است (Farrell, Shaw & Webber, 2009). تغییرات در مراحل درمانی اختلالات مختلف شخصیتی، مانند اختلال شخصیت خودشیفته (Young, Klosko & Weishaar, 2003; Barhary 2008) و اختلال شخصیت ضد اجتماعی وجود دارد (Bernstein, Arntz & Vos, 2007). ST ممکن است برای هر مددجویی که حداقل برخی از ریشه­‌های مشکلات آنها مربوط به اوایل زندگی آنها می‌­باشد و همچنین دارای مشکلاتی در خصوص بازگشت و تکرار الگوهای منفی زندگی در شرایط فعلی زندگی خود هستند سودمند باشد. من در بررسی­ها و مطالعات درمانی خودم چارچوبی مفید و البته در بسیاری از اوقات با انطباقی تقریبا فراگیر برای تمام مددجویان، از جمله کسانی که با بیماری­های روانی و ناتوانی­‌های یادگیری مواجه بودند پیدا کردم.

طرحواره ­درمانی

کیفیت شخصیتی درمانگر در طرحواره درمانی یا ST بسیار مهم است. مقیاس درجه­‌بندی شایستگی که در خصوص درمانگران در طی آموزش استفاده می شود، به اندازه‌­ی کافی انعطاف پذیر است تا سبک­های مختلف درون فردی را در اختیار آنها قرار دهد و درمانگر را تشویق می کند تا با قوت به توانایی خود در زمینه «باز والدینی حد ومرز دار» به شکلی موثر توجه کند. یک درمانگر خوب طرحواره درمانی یا ST باید شخصا تحت تأثیر درمان خود با مددجویان قرار گیرد و به همین دلیل بر روی توجه به نیاز­های حقیقی آنها به منظور مراقبت از آنها تأکید شده است. درمانگر همچنین نیاز به انعطاف پذیری دارد. درمانگرانی که با پروتکل­های ساختارمند و قابل پیش بینی (یعنی از پیش تعیین شده) راحت ­تر هستند، معمولا برای طرحواره درمانی مناسب نمی­باشند. این رویکرد به دلیل اینکه بر پایه­ ی فرمولاسیون شرایط و وضعیت مددجویی که لحظه به لحظه ممکن است تغییر کند بنا نهاده شده است، بنابراین نیاز به تطبیق و پاسخگویی دائمی دارد. توانایی راحت بودن، داشتن آغوشی گرم و غمخوار بودن و قابلیت به اشتراک گذاری این احساسات با بیمار به منظور ایجاد یک پیوند والدین گونه، امری حیاتی می­باشد. انجام این کارها به درمانگری نیاز دارد که درک درستی از نیازهای عاطفی مددجو، از طریق فرمولاسیون و قاعده­ سازی تجربیات دوران اولیه ­ی زندگی و توسعه­ ی طرحواره داشته باشد. اصل “تکمیل­ گری”، فرایندی است که در طی آن رفتار فرد می تواند دیگران را به سوی یک الگوی تعاملی آشنا و مرکزی سوق دهد (Safran & Segal, 1996). از این امر در مدل طرحواره درمانی یا ST، به عنوان تاثیر عاطفی متقابل طرحواره (دکتر جفری یانگ، ارتباطات شخصی، ۱۱ اوت ۲۰۰۹) یاد شده و به عنوان فعال سازی بین فردی طرحواره ­ه ای بین افراد، قابل درک و تفسیر می­باشد. در هنگامی که طرحواره‌­های خود شخص درمانگر توسط الگوهای بین فردی و الگوهای مبتنی بر طرحواره­ ی مددجو فعال می‌­شوند، این مورد می تواند بر روی درمانگر-مددجو کارساز باشد. تاثیر عاطفی متقابل طرحواره همچنین یک مفهوم بسیار مفید در درک الگوهای تعاملی در داخل رسوم و روش­های متداول است (Beckley, 2010).

در این روش، لمس فیزیکی «قابل قبول بوده، اما ضروری نیست». این مورد به طور ویژه برای آن دسته از مددجویانی مورد استفاده قرار می­گیرد است که محرومیت عاطفی در دوران کودکی آنها قابل توجه بوده است. اگر یک درمانگر بیش از حد از لمس کردن خودداری کند، ممکن است از لحاظ عاطفی سبب کم گویی بشود و به همین سبب این اقدام تمرکزی مهم در نظارت بالینی خواهد بود. برای من به عنوان یک درمانگر مرد لمس کردن مراجع زن پذیرفتنی نیست، زیرا این امر ممکن است باعث ایجاد دست پاچگی شود و حتی ممکن است منجر به نقض مرزها و حدود قانونی شود. با این حال، من قادر به تشخیص این احساس هستم که زمان مناسب برای استفاده از لمس کردن چه هنگامی است و به جای آن از طریق بیان کلمات غمخوارانه این کار را انجام می­دهم. وابستگی احساسی از طریق تمایل به نزدیک شدن به مددجویان به دست می آید. در مفهوم بی طرفی، یک تصور از حفظ فاصله با بیمار وجود دارد و بسیاری از درمانگران روانپزشکی این فاصله را سنجیده و لحاظ می­‌کنند. طرحواره درمانی می­‌تواند به آن دسته از درمانگرانی که همیشه به دنبال این بوده‌­اند تا به طور لحظه‌­ای دستورات درمانی نظری را به شیوه­‌ای که می­‌خواهند ارائه دهند، آزادی عمل می‌­دهد.

تعلیم و آموزش

انجمن بین‌المللی طرحواره درمانی (ISST) دستورالعمل­‌های موردنیاز آموزشی برای تبدیل شدن به یک متخصص معتبر را منتشر کرده است. آموزش در سه سطح (پایه، استاندارد و پیشرفته) می­‌باشد که توسط ساعات مشخصی از حضور در کارگاه‌­های آموزشی و تمرین­های نظارتی تعیین می­شود. در حال حاضر دو موسسه­‌ی ارائه دهنده­‌ی آموزش در انگلستان وجود دارد و انتظار می رود که سایر موسسات نیز به زودی تأسیس شوند. افراد تحت آموزشی که به مرحله پیشرفته برسند، واجد شرایط آموزش دادن به دیگران خواهند شد. هنوز تعداد کمی از ما در این راه گام نهاده­ ایم، اما امید است تا با دسترسی بیشتر افراد به آموزش انگلستان، تعداد بیشتری از درمانگران از این روش استفاده کرده و آموزش ببینند.

اشتراک گذاری

نویسنده : گروه وب سایت تخصصی روانشناسی، شهریور ۹۸.

درباره مدیریت سایت

پاسخ بدهید

ایمیلتان منتشر نمیشوذفیلدهای الزامی علامت دار شده اند *

*

x

حتما ببینید

طرحواره ایثار- وب سایت تخصصی روانشناسی

طرحواره ایثار

طرحواره چیست؟ چرا بعضی از ما نمی‌توانیم به دیگران نه بگوئیم؟ چرا دائماً به‌فکر خدمت و لطف کردن به دیگران هستیم؟ چرا همواره برای ما ...