faen
زندگی شاد- سایت روانشناسی دکتر کامیار سنایی

زندگی شاد (۱)

Author : Dr. Kamyar Sanaie

زندگی شاد

همه انسان‌ها در طول زندگی خود به‌دنبال خوشبختی، خوشحالی و سعادت و در واقع یک زندگی شاد هستند و هر فکر، کار و رفتاری در انسان در نهایت معطوف به حداکثر رساندن شادی و به حداقل رساندن رنج است.

ما در عصری زندگی می‌کنیم که با وجود بهبود سلامت فیزیکی، افزایش سطح رفاه و افزایش ثروت، تعداد بیشتری از مردم از افسردگی و اضطراب رنج می‌برند.

تا یک دهه پیش تمرکز روانشناسی بر کم کردن رنج و ناراحتی‌ها و مشکلاتی از جمله اضطراب، افسردگی، وسواس، پارانویا و … در انسان بود و تلاش داشت تا با تشخیص مشکلات و ارائه راه‌حل با آنها مبارزه کند. روانشناسی مثبت‌گرا اعلان کرد که چرا ما بر نقاط قوت فرد تمرکز نکنیم؟ زیرا در صورتی که حتی موفق به بهبود مشکلات فوق‌الذکر در فرد بشویم، تازه به ابتدای راه رسیده‌ایم و فرد را تنها از منفی به صفر رسانده‌ایم ولکن در جهت کشف و شکوفایی استعدادهای فرد کاری نکرده‌ایم. روانشناسی مثبت‌گرا در پی کشف آن است که چه چیز یک زندگی خوب و سعادتمند و همچنین زندگی شاد را می‌سازد و افراد خوشبخت چه ویژگی‌هایی دارند. روانشناسی مثبت‌گرا باور دارد با تمرکز بر افراد خوشبخت و موفق و شرایطی که آنها داشته‌اند و برای خویش ایجاد کرده‌اند و نیز ویژگی‌های آنها و مسیری که طی کرده‌اند، راحت‌تر می‌توان مسیر خوشبختی و سعادت را پیمود. دکتر شاهار اعتقاد دارد همانگونه که ما می‌توانیم یک زبان خارجی را یاد بگیریم، در عین حال می‌توانیم نحوه خوشبخت بودن و شادی و یک زندگی شاد را نیز فرا بگیریم.

در ادامه این مقاله سعی کرده‌ایم به سوالات زیر پاسخ بدهیم:

  • ویژگی‌های زندگی شاد چیست؟
  • تعریف شادی چیست؟ آیا خندیدن جزء لاینفک شادی است؟
  • تفاوت احساس لذت و احساس شادی و خوشبختی چیست؟
  • آیا فرد شاد و خوشبخت باید همیشه احساس خوب داشته باشد؟
  • تفاوت داشتن احساس غم و داشتن احساس شادی چیست؟
  • ارتباط موفقیت با شادی چیست؟ ایا امکان دارد فردی موفق باشد ولکن زندگی شاد نداشته باشد؟
  • آیا شرایط جامعه می‌تواند بر احساس شادی فرد تاثیر بگذارد؟
  • ارتباط ثروث مادی با احساس شادی چیست؟

خوشبختی چه می‌باشد؟

بر اساس نظر اپیکور، کسب و پیروی از لذات مایه خوشبختی است. ولکن او ۳ نوع لذت را از یکدیگر متمایز می‌کند. لذت‌های طبیعی و ضروری مانند غذا، پوشاک. لذت‌های طبیعی اما غیرضروری مانند غذای خوشمزه، لباس زیبا و منزل راحت. لذت‌های غیرطبیعی و غیرضروری مانند قدرت و احترام و تجملات. از نظر اپیکور برای خوشبخت بودن فقط ارضای نیازهای گروه اول لازم است. گروه دوم را می‌توان پیروی کرد ولی بهتر است از آنها چشم‌پوشی کنیم. از لذت‌های گروه سوم کلاً باید اجتناب کرد زیرا مانع خوشبختی هستند.

شکل ۱- زندگی شاد- دکتر کامیار سنایی

دکتر شاهار، خوشبختی را لذت بردن و احساس رضایت از هر آنچه اکنون دارید تعریف می‌کند. او خوشبختی را همچنین احساس لذت همراه با معنا تعریف می‌کند. یک فرد خوشبخت کسی است که از احساسات مثبت درون خود لذت می‌برد و در عین حال یک زندگی هدفمند را دنبال می‌کند.

مارتین سلیگمن نیز در تعریف خوشبختی آن را شامل سه فاکتور می‌داند: ۱. هیجانات مثبت: عبارت است از داشتن احساسات خوب درباره گذشته، حال و آینده. ۲. غرقگی یا اشتیاق: زمان‌هایی که فرد چنان درگیر کارش می‌شود که گذر زمان را درک نمی‌کند (درباره این مفهوم در ادامه به تفصیل توضیح داده شده است). ۳. معنا: فرد خود را به چیزی فراتر از خود (جامعه، دین و یا یک سازمان) متعهد می‌کند.

باید آگاه بود که احساس شادی و خوشبختی چیزی فراتر از نداشتن غم و یا حتی وصول به شرایط مطلوب زندگی همانند سلامت، ثروت، موفقیت در کار و یا حتی داشتن خانواده است. خوشبختی رسیدن به مقصد نیست بلکه یک فرایند است. انسان در حین تلاش برای رسیدن به مقصد می‌تواند کاملا احساس خوشحالی و خوشبختی کند. لذت کوهنوردی لزوماً در رسیدن به قله نیست، بلکه طی مسیر فی نفسه برای کوهنورد ارزشمند و شادی‌بخش است. بنابراین خوشبختی بیش از آنکه ناشی از وصول به اهداف باشد، ناشی از مهارت و توانایی لذت بردن از مسیر وصول به اهداف است. بنابراین خوشبختی بیش از آنکه عبارت از داشتن باشد، ناشی از انجام دادن است. اگر مهارت لذت بردن از مسیر را نداشته باشیم و تنها از رسیدن به مقصد لذت ببریم، احساس خوب در ما کوتاه‌مدت خواهد بود و پس از وصول به هدف به‌سرعت به داشتن چیز جدید عادت خواهیم کرد و برای ما شادی‌آور نخواهد بود و به‌دنبال چالش جدیدی خواهیم بود. به‌طور مثال فکر می‌کنیم اگر ماشین بنز آخرین مدل داشته باشم، دیگر از آن به بعد احساس شادی خواهم کرد. شاید تاکنون به بنز آخرین مدل دست پیدا نکرده باشیم ولی همه ما به بسیاری از چیزها رسیده‌ایم که گمان می‌کرده‌ایم داشتن آنها احساس شادی زیادی در ما ایجاد می‌کند و منجر به یک زندگی شاد می‌شود، ولی پس از وصول به آنها احساس خوشبختی‌مان در بلندمدت تغییری نکرد. بنابراین خوشبختی ناشی از انجام کارها است و نه داشتن چیزها. متاسفانه فیلم‌ها و سریال‌هایی که تهیه می‌شود و یا حتی داستان‌ها، به‌طور مثال داستان سیندرلا که پس از ازدواج با شاهزاده، دیگر به خوشبختی و یک زندگی شاد رسید؛ همگی در القاء این خطای فکری موثر می‌باشند.

از سویی دیگر، خوشبختی با نداشتن غم، اضطراب و عدم افسردگی یکسان نیست. خوشبختی یک پدیده وجودی و فعال است ولکن فقدان غم یک پدیده عدمی و منفعلانه است. به‌عبارت ساده‌تر، برای رسیدن به خوشبختی باید آگاهانه تلاش کرد و در جهت وصول به آن اقدام کرد. هیچ فردی در سکون و سکوت خوشبختی را کسب نخواهد کرد. در حالیکه اگر شرایط بدی ایجاد نشود، شما غمگین نخواهید بود. (بعضی افراد از کودکی مستعد افسردگی هستند که خود به‌دلیل شرایط ژنتیکی است) ممکن است که شما بدون هر گونه تلاشی غمگین نباشید، ولکن مطمئنا خوشبخت نیز نخواهید بود.

در گذشته سعادت و خرسندی عبارت بود از رسیدن به آنچه فرد به آنها نیاز داشت. از جمله غذا، سرپناه و … و وصول به هر کدام از اینها برای او معنای خوشبختی داشت و فرد فرصت فکر کردن به چیزی فراتر از غذا و سرپناه و امنیت را نداشت. در عصر کنونی معنای خوشبختی مانند همه مفاهیم دیگر دچار تغییر شده است. دیگر اطمینان داشتن از غذا و سرپناه به‌معنای خوشبختی نیست. معنای خوشبختی و زندگی شاد در دنیای معاصر کمی پیچیده‌تر از گذشته شده است. از آنجایی که در عصر کنونی امکان بیشتری برای انسان وجود دارد تا استعدادهای نهفته در وجود خویش را کشف و آشکار کند، خوشبختی نیز معنا و مفهوم جدیدی یافته است. انسان کنونی با داشتن غذا و سرپناه و حتی امنیت لزوما احساس شادی و خوشبختی نمی‌کند بلکه او ناخودآگاه می‌داند به چیزهای دیگری برای خوشبختی نیاز دارد.

خوشبختی را باید از احساس خوشی و لذت زودگذر متمایز کرد. هر فردی از لحاظ احساسی در طول زندگی بالا و پایین‌های زیادی را تجربه می‌کند. ولکن نه فردی را که زمان‌های شادی تجربه می‌کند می‌توان خوشبخت نامید و نه فردی را که در زمان‌هایی دچار غم می‌شود باید بدبخت دانست. احساس خوشبختی پدیده‌ای فارغ از اتفاقات روزمره زندگی است. احساسی درونی است که تحت‌تاثیر وقایع روزمره زندگی قرار نمی‌گیرد (به خط پایه خوشبختی مراجعه شود). خوشبختی بیشتر به‌وسیله حالت و وضعیت ذهن تعیین می‌شود تا شرایط خارجی. یک شخص خوشبخت کسی نیست که تحت شرایط خاصی شاد است، بلکه او فردی است با نگرش‌های خاص درباره خود، دنیا و دیگران. بنابراین تغییر دادن دنیا کمک چندانی به افزایش شادی و زندگی شاد فرد نمی‌کند، بلکه این تغییر نگرش است که می‌تواند شادی بهمراه داشته باشد.

مزایای شادی

تمرکز بر احساسات منفی منجر به بکار افتادن مکانیسم جنگ و گریز در ما می شود و در نتیجه وسعت دید و حق انتخابهای ما را  محدود می کند و احساسات مثبت منجر به خلاقیت و پشتکار بیشتر می شود. احساسات مثبت باعث می شود موثر تر با مشکلات و چالشهای زندگی مواجه شویم. باید توجه داشت که احساسات مثبت بهیچوجه باعث خوش خیالی در فرد نمی شود و او را از زندگی واقعی دور نمی کند بلکه کمک می کند تا فرد هر چه بهتر امکانات موجود را بررسی کند و در کمال واقع بینی از حداکثر توان و ظرفیت خویش بهره ببرد. بنابراین احساسات مثبت قرار نیست لزوما و بطور مستقیم باعث خوشحالی ما بشوند بلکه احساسات مثبت باعث می شود بیشترین توان خود را برای زندگی بگذاریم و در نتیجه بهترین چیز را نیز از زندگی دریافت کنیم.

شکل ۲- زندگی شاد- دکتر کامیار سنایی

شادی تنها موجب ایجاد حس خوب و لذتبخش و نیز یک ذهن آرام نمی شود. شادی مزایای دیگری نیز دارد که می توان از آنها بهره برد. از جمله می توان به موارد زیر اشاره کرد:

انسانهای شاد دوستان بیشتری دارند.

انسانهای شاد از نظر سلامت در شرایط بهتری قرار دارند و عمر طولانی تری می کنند. سیستم ایمنی افراد شاد بهتر کار می کند.

انسانهای شاد اجتماعی تر هستند و اعتماد بیشتری به دیگران داشته و به دیگران بیشتر کمک می کنند.

انسانهای شاد نگرش صلح جویانه تری دارند و حس همکاری در آنها بالاتر است.

افراد شاد در محیط کار کارمندان بهتری هستند.

مدل همبرگر شادی

تال بن شاهار در تعریف شادی و نیز برای کمک به درک نحوه دستیابی به شادی ۴ سبک زندگی را تشریح می کند و باور دارد تنها یک مدل باعث احساس شادی و خوشبختی در فرد می شود. این ۴ مدل عبارتند از مدل لذت گرایی- مدل برتری جویی یا کمالگرایی- مدل پوچگرایی و در نهایت مدل شادی. در ادامه هر یک را بصورت مختصر توضیح می دهیم.

۱. مدل لذت گرایی (hedonism): وقتی از افراد بپرسیم یک زندگی شاد چگونه زندگی می باشد اکثر افراد تصویر یک زندگی پر از لذت و بدون رنج به ذهنشان خطور می کند. یک خانه مجلل، سفرهای لوکس زیاد، اتوموبیل اخرین مدل، تحصیلات، موقعیت اجتماعی و یک همسر زیبا چیزهایی است که به نظر افراد یک زندگی همراه با شادی را شکل می دهد.

این سبک زندگی یک فرد لذت گرا می باشد. در این سبک از زندگی فرد تنها به لذتهای آنی توجه می کند و به نتایج رفتارهای حال حاضر خود نمی اندیشد. آنها به حال زنجیر شده اند. فرد لذت گرا از هرگونه فعالیتی که رنج بهمراه داشته باشد اجتناب می کند و از هر چه احساس لذت به او بدهد فارغ از نتایج آن استقبال می کند.  اگر کاری سخت باشد انرا رها می کند. اگر رابطه ای طراوت و تازگی خود را از دست داده باشد بسرعت انرا رها کرده و به سراغ رابطه جدید دیگری می رود. اگر مواد مخدر احساس خوب به آنها بدهد استفاده می کنند زیرا باور دارند باید در لحظه زندگی کرد.

کودکان اینچنین زندگی می کنند. آنها نیز در لحظه زندگی می کنند و نگران نتایج کارهای خود نیستند. تنها پس از رشد و کمال است که فرد توانایی می یابد به غیر از لذت لحظه نیز بیندیشد. هر قدر فرد رشد بیشتری داشته باشد توانایی بیشتری در به تاخیر انداختن لذت های آنی به جهت منافع آتی می یابد. فردی که رشد نیافته است تنها می تواند در لحظه زندگی کند و لذت لحظه برای او مقدم بر هر نفعی هر چند بزرگ در آینده است.

در مدل همبرگر شاهار فرد لذت گرا مانند کسی است که غذای فست فود می خورد. اگر چه در حال حاضر لذت زیادی می برد ولی سلامت آتی او را به خطر می اندازد. در این مدل زندگی فرد توجهی به عواقب رفتارهای حال حاضر خود ندارد و باور دارد باید از هرگونه رنج و چالشی در حال حاضر اجتناب کرد. اگر قرار است بین میهمانی رفتن و درس خواندن جهت امتحان هفته آینده یکی را انتخاب کند فرد لذت گرا حتما میهمانی را انتخاب می کند.

چنین فردی اهداف بلند مدت ندارد. بدون داشتن اهداف بلند مدت زندگی برای فرد بی معنا می باشد. چنین فردی شادی واقعی را احساس نمی کند و تنها سعی دارد خود را از لذتی به لذت دیگر بیندازد تا احساس ملال و کسالت را در خود کاهش دهد.

مشکل این سبک از زندگی آن است که فرد مجبور است هر دم بر میزان لذت خویش بیفزاید تا به همان میزان گذشته احساس شادی کند. (تحقیق انجام شده درباره ۱ دلار اول و ۱ دلار دوم را در ادامه مطالعه کنید) فرد در این حالت در نهایت بالفرض غرق کردن خود در لذتها احساس ملال و دلزدگی می کند و در درون می داند چیزی کم است و چیزی درست کار نمی کند.

۲. مدل کمالگرایی یا برتری جویی (rat racer): در این سبک از زندگی فرد تنها کارهایی را انجام می دهد که فکر می کند مفید است و باید انجام دهد هر چند هیچ علاقه ای به انجام آنها نداشته باشد. این افراد تمامی لذتهای حال حاضر را فدای منافع آتی می کنند. بگونه ای که گاها احساس لذت در آنها ایجاد احساس گناه می کند. این افراد از زندگی حال حاضر خود هیچ لذتی نمی برند و به آینده زنجیر شده اند. انها مهارت لذت بردن در لحظه را ندارند و همه لذتها را حواله به آینده می دهند. آینده ای که هیچ وقت نخواهد آمد. باور آنها این است که خوشبختی چیزی است که تنها پس از طی مسافتی سخت و صعب در آینده بدست می آید. ولی وقتی ان آینده فرا برسد احساس آنها تغییری نخواهد کرد و آنها همچنان بدنبال خوشبختی در آینده هستند.

آنها با خود فکر می کنند اگر لیسانس بگیرم دیگر احساس خوشبختی و شادی می کنم. اگر تلاش کنم و فلان خانه را بخرم دیگر از آن به بعد شاد خواهم بود. اگر دکتر بشوم دیگر احساس خوشبختی می کنم. این در حالی است که اگر دکتر نیز بشوند احساس خوشبختی نمی کنند و  با خود فکر می کنند اگر احساس خوشبختی نمی کنم بدین دلیل است که بهترین دکتر شهر نشده ام و اگر بهترین دکتر شهر شوم احساس شادی خواهم کرد. اما با رسیدن به هر هدف تنها هدف بعدی در ذهن کمالگرا شکل می گیرد و این سیر برای همیشه در زندگی یک کمالگرا ادامه دارد. (برای درک بهتر این سبک از زندگی مقاله درمان کمالگرایی را مطالعه کنید)

در مدل همبرگر شاهار کمالگرا کسی است که همبرگر گیاهی می خورد. از خوردن آن هیچ لذتی نمی برد ولکن بخاطر منافع آتی آن اینکار را می کند. شعار کمالگرا این است: امروز رنج بکش تا فردا خوش باشی. البته خوشی برای کمالگرا هیچ زمان فرا نمی رسد زیرا او مهارت لذت بردت از زندگی را فرانگرفته است. او خود را در دنیای مسابقه می بیند که مدام باید با همه رقابت کند. با خود می گوید اگر از این افراد بهتر شوم دیگر احساس خوشحالی می کنم. اما هر قدر از دیگران جلو بزند باز هم افرادی را می بیند که از او جلوتر هستند. او هیچ زمان احساس شادی نمی کند. کمالگرا مهارت لذت بردن از مسیر را فرا نگرفته است و تمام هدف او رسیدن به مقصد است. مقصدی که رسیدن به ان تنها برای مدت کوتاهی به او احساس راحتی می دهد. این احساس راحتی را نباید با احساس شادی اشتباه گرفت. این حس خوب پس از رسیدن به مقصد ناشی از زمین گذاشتن باری است که بر دوش فرد بوده است و اکنون به زمین گذاشته است. بنابراین فرد بجای آنکه از مقصد خود لذت ببرد بلافاصله تدارک مقصد بعدی را می بیند زیرا آنگونه که او تصور می نمود وصول به مقصد او را خوشحال نکرد، پس گمان می کند احتمالا آنقدرها این مقصد ارزشمند نبوده است. پس بهتر است مقصد متعالی دیگری را تدراک ببینم. کمالگرا آسودگی ناشی از تمام شدن هر کار و فشار ناشی از آن را با شادی اشتباه می گیرد. موفقیت شادی منفی است نه شادی مثبت. یعنی ما پس از موفقیت برای مدت کوتاهی استرس و اضطراب نداریم. این حالت را نباید با شادی اشتباه گرفت.

۳. مدل پوچگرایی (nihilism): این بدترین سبک زندگی است. فردی که نه از لحظه حال لذت می برد و نه هدفی برای آینده دارد. چنین فردی باور دارد که فرقی نمی کند که چه کاری انجام دهد زیرا فکر می کند در هر صورت نمی تواند وضعیت موجود و آینده خود را تغییر دهد. فرد پوچگرا به یک درماندگی آموخته شده دچار شده است و باور دارد ارتباطی بین تلاش او و نتایج حاصله و کسب شادی وجود ندارد. او به گذشته و تجارب بد آن زنجیر شده است. چنین فردی انگیزه ای برای زندگی ندارد زیرا بر اساس تجارب منجر به شکست گذشته فکر می کند هر کاری انجام دهد در زندگی او تغییری حاصل نمی شود و او کنترلی بر زندگی خود ندارد. (یا حداقل بر بخشهایی از آن)

چنین فردی انگیزه ای برای حرکت و عمل ندارد. هر چه پیش آید را بناچار می پذیرد و نقشی برای خود در زندگی قائل نمی باشد.

در مدل همبرگر شاهار پوچگرا کسی است که  غذایش نه لذیذ است و نه سالم و مقوی.

۴. مدل شادی (happiness): در این مدل فرد در عین حال که از لحظه لذت می برد برای اینده خود نیز اهدافی دارد و اجازه نمی دهد لذت لحظه به بهای آسیب رساندن به آینده او تمام شود.

در این سبک زندگی تعادلی بین کسب لذت لحظه و هدفمندی در زندگی وجود دارد. اگر چه در ابتدا بنظر می رسد که کسب لذت با کسب منفعت آتی و هدفمندی متضاد بنظر می رسند ولکن می توان در بسیاری مواقع این دو فاکتور را در کنار یکدیگر داشت. بطور مثال دانش آموزانی که شوق یادگیری دارند از کشف ایده های جدید هنگام مطالعه لذت می برند و در عین حال خود را برای حرفه و شغل در آینده آماده می کنند. شخصی که به شغل خود علاقه دارد در عین حال که از انجام کار خود لذت می برد در شغل و حرفه خود پیشرفت نیز می کند. اما در عین حال می دانیم که همه کارهایی که باید انحام بدهیم لزوما همراه با لذت نمی باشد. شبی که مجبوریم بجهت امتحان تا صبح بیدار بمانیم مسلما با سختی و رنج همراه است ولکن ما آنرا برای شادی بزرگتری در آینده می پذیریم. ولی باید بدانیم که تا جای ممکن باید درگیر فعالیتهایی باشیم که هر دو فاکنور لذت و منفعت را توامان بهمراه داشته باشند.

در این مدل فرد درک کرده است که زندگی بدون چالش ارزش زیستن ندارد و زندگی بی معنا می شود. اما از سوی دیگر احساس خوشحالی را تنها در رسیدن به مقصد نمی داند بلکه از طی مسیر احساس لذت و خوشحالی می کند. مانند کوهنوردی که اگر چه قصدش رسیدن به قله است ولکن از طول مسیر نیز احساس لذت می کند چه که در غیر اینصورت بقول کریشنا مورتی چه تفاوتی است بین کسی که با هلیکوپتر به قله رسیده است و کسی که این مسافت را پیاده پیموده است. اما مسلما بدون داشتن هدف (رسیدن به قله) کوهنورد در طول مسیر سرگشته و سردرگم است زیرا نمی داند به کجا می خواهد برود. به چپ برود یا به راست. به بالاتر برود و یا سفرش را متوقف کند. این گیجی و سردرگمی به او اجازه نمی دهد که از پیمودن مسیر احساس لذت کند. بنابراین اولین نتیجه داشتن یک هدف بلند مدت توانایی لذت بردن از زمان حال است.

در مدل همبرگر شاهار فرد شاد کسی است که همبرگرش هم خوشمزه است و هم سالم و بی ضرر.

شکل ۳- زندگی شاد- دکتر کامیار سنایی

همه ما ترکیبی از این ۴ مدل می باشیم و ویژگیهای همه این ۴ مدل را در خود داریم. هر قدر جنبه های مختلف زندگی خود را به به مدل چهارم نزدیک تر کنیم زندگی شاد تری خواهیم داشت.

توهمات شادی/ شادی چه نمی‌باشد؟

دن گیلبرت می گوید متاسفانه ما بواسطه تصورات غلط و باورهای اشتباهی که ناشی از فرهنگ است دانش درستی از آنچه واقعا ما را خوشحال و خوشبخت می کند نداریم و بنابراین بگونه ای عمل و رفتار می کنیم که هر چه بیشتر در سراب خوشبختی قرار می گیریم و خود را از شادی دور می کنیم. بسیاری از ما باور داریم که اگر فلان شغل را می داشتم، با فلان زن یا مرد ازدواج می کردم، فلان مسابقه را می بردم، کمی زیباتر بودم، سخت تر تلاش می کردم، در فلان کشور زندگی می کردم آن وقت مطمئنا احساس شادی می کردم و زندگی شاد می داشتم. بسیاری از ما تمام طول عمر با این تصورات بدنبال شادی و خوشبختی و زندگی شاد هستیم. تصوراتی که فرهنگ به ما داده است بدون آنکه خود درباره درستی آن تفکر کرده باشیم. به این دیدگاه رایج “ترد میل لذت” نیز می گویند. به این معنا که فرد پس از کسب هر لذت (برنده شدن در یک لاتاری، گرفتن مدرک تحصیلی، ازدواج با شخص دلخواه و…) لحظاتی یا زمانهای کوتاهی احساس بهتری می کند ولکن بسرعت به خط پایه خود از شادی بر می گردد  و مجددا این چرخه را از سر می گیرد.  

دن گیلبرت بر مبنای تحقیقات بسیار نتیجه می گیرد که انسانها درباره آنچه آنها را واقعا در آینده خوشحال و یا ناراحت می کند درک و پیش بینی درستی ندارند. آنها ناراحتی و خوشحالی های آینده را در ذهن خود اغراق آمیز می کنند. یعنی فکر می کنند اگر با فلان شخص ازدواج کنم خیلی شاد خواهم شد. و یا اگر نامزدم من را رها کند از قصه خواهم مرد. افراد از سرعت تطبیق خود با شرایط، چه خوب و چه بد آگاه نمی باشند. به زبان ساده انسان ها به شرایط خوب یا بد بسرعت عادت می کنند.

در آزمایشی از افراد پرسیده می شد که از خوردن چیپسی که در اتاق شکلات بود بیشتر احساس خوب می کنند و یا از خوردن چیپسی که در اتاقی بود که چیزهایی روی میز بود که از آنها نفرت داشتند. آنها باور داشتند چیپسی که در اتاق شکلات است احساس بهتری می دهد در حالیکه در عمل از هردو به یک اندازه احساس خوب کردند.

تصورات و باورهای نادرست باعث می شود رفتارهایی را در زندگی برگزینیم که در تصور ما احساس بهتری به ما می دهد و یا آنکه انتظار مقدار زیادی احساس خوب از آن رفتار را داریم در حالیکه در عمل به میزانی که فکر می کرده ایم به ایجاد احساس بهتر در ما کمک نمی کند. بطور مثال باور بسیاری از ما  آن است که داشتن یک ماشین شیک و گرانقیمت حال ما را به مقدار زیادی و برای مدت طولانی خوب خواهد کرد. ولکن بر اساس تحقیقات در عمل هر گونه داشتنی کمکی به ایجاد احساس بهتر در بلند مدت به ما نمی کند. ولکن چه بسیار از ما با هدف ایجاد احساس بهتر در خود از طریق داشتن ها (خانه بزرگ تر، پول بیشتر، همسر زیباتر و…) تلاشی عبث و در مسیر نادرست انجام می دهیم.

آلن دوباتن می گوید: رواج باورهای غلط بر حسب تصادف نیست. این به سود شرکت های تجاری است که سلسله مراتب نیازهای ما را تحریک کنند تا دیدگاهی مادی نسبت به خوبی را ترویج کنند و خوبی غیر قابل فروش را کم اهمیت جلوه دهند.

عامل دیگر در تعریف درست از آنچه انسان را خوشحال  و خوشبخت می سازد تمایل ذهن انسان به لذتهای کوتاه مدت است. ذهن انسانها بگونه ای است که به لذت زودگذر توجه و تمایل بیشتری نشان می دهد و بیشتر در حافظه فرد باقی می ماند تا یک لذت بزرگتر ولی از لحاظ زمانی دورتر. بطور مثال فرد سیگاری اگر چه می داند در بلند مدت دچار مشکلات سلامت خواهد شد ولکن لذت آنی را ترجیح می دهد.(البته به نسبتی که فرد از لحاظ روانی رشد یافته تر است به احساس شادی بلند مدت بیشتر پایبند است). بنابراین خریدن یک لباس و رفتن به میهمانی که لذت بلادرنگ ایجاد می کند به نسبت لذت حاصل از نرفتن به یک میهمانی و نمره خوب در امتحان گرفتن که منجر به یک احساس شادی همراه با تاخیر می شود بیشتر در ذهن فرد می ماند.

بسیاری از مردم باور دارند و در رفتارهای خود اینگونه رفتار می کنند که ثروت و درآمد زیاد عامل خوشبختی است. بسیاری از انسانها شب و روز بدنبال کسب پول بیشتر هستند و به هر وسیله ای از جمله فریب، دروغ و کلاهبرداری متشبث می شوند تا پول بیشتری داشته باشند زیرا آنها در ناخودآگاه خود باور دارند در صورتی که پول بیشتری داشته باشند خوشبخت تر خواهند بود. انسانها حتی باور دارند هر قدر پول بیشتری داشته باشند به همان میزان خوشبخت تر خواهند بود و زندگی شاد خواهند داشت. (به تعارفاتی که انسانها با یکدیگر در گفتگوها و میهمانی ها می کنند و می گویند پول خوشبختی نمی آورد توجه نکنید. رفتارهای انسان دلیل روشن تری از باورهای آنها به دست می دهد.) دنبال کردن وسواس گونه زندگی افراد ثروتمند و مشهور نیز به ما می گوید که به باور انسانها آنها خوشبخت ترین افراد روی زمین هستند. اگرچه با شواهد نقض این باور خود (از جمله افسردگی، اعتیاد و خودکشی افراد ثروتمند و مشهور) بکرات مواجه می شوند ولکن این شواهد باور اصلی آنها را که ثروت علت خوشبختی است را تغییر نمی دهد.

اما نتایج مطالعات به ما چه می‌گوید؟ تحقیقات به ما می‌گوید زمانی که فرد درگیر نیازهای ابتدایی و اولیه خود می‌باشد، مسلماً داشتن پول بر احساس خوشبختی و زندگی شاد تاثیر می‌گذارد. اما زمانی که میزان درآمد از حدی فراتر رفت، درآمد بیشتر تاثیری بر احساس خوب ندارد. خوردن اولین شیرینی خامه‌ای مسلما احساس خوبی به شما می‌دهد. دومی ممکن است هنوز احساس خوب به شما بدهد ولی مسلما به اندازه اولی نیست. در شیرینی سوم و چهارم احتمالا مزه شیرینی را چندان حس نمی‌کنید. شیرینی پنجم و ششم مسلما دیگر برای شما لذت‌بخش نخواهد بود و حتی موجب احساس انزجار در شما می‌شود. به همینگونه تحقیقات نشان می‌دهند که ۱ دلار اول به میزان بیشتری فرد را خوشحال می‌کند تا ۱ دلار دوم. و به همین نسبت دلارهای بعدی فرد را کمتر و کمتر خوشحال می‌کند. بگونه‌ای که فرد بعد از گذر از حدی، دیگر با داشتن دلارهای بیشتر تغییری در احساس او ایجاد نمی‌شود و تنها بر اساس عادت به‌دنبال دلارهای بعدی می‌رود. زیرا گمان می‌کند همانند دلارهای اولیه احساس خوبی از کسب دلار خواهد داشت.

میزان درآمد و ثروت فرد تنها به میزان اندکی پیش بینی کننده احساس خوشبختی و زندگی شاد فرد است. مهم نیست فرد چقدر درآمد و ثروت دارد زیرا باز درآمد و ثروت بیشتری می خواهد. و این چرخه در ذهن فرد متوقف نمی شود و همواره گمان می کند اگر به فلان مقدار از ثروت برسد خوشبخت خواهد بود و فرد در ترد میل لذت به دام می افتد. در نتیجه همواره احساس بیچارگی می کند. پول داشتن خوب است ولکن بیشتر خواستن آن مانع خوشبختی است.  نداشتن پول احساس بد ایجاد می کند ولکن داشتن پول خوشبختی بوجود نمی آورد. داشتن پول تنها تا سطح مشخصی احساس بهتر در انسان بوجود می آورد و پس از آن هیچ تاثیری در میزان خوشبختی فرد ندارد.

از سویی دیگر خوشحالی را باید در یک تصویر بزرگتر که مجموعه عوامل متعددی بر آن تاثیر میگذارد مشاهده کرد. فردی که تمام تلاش خود را صرف کسب ثروت می کند مسلما انرژی و زمان زیادی را که می توانست در خدمت سایر جنبه های بهزیستی شود قربانی کسب ثروت می کند. فرد زمانی را که باید در کنار خانواده و دوستان و افرادی که آنها را دوست می دارد بگذراند صرف کسب ثروت می کند.

مطالعه ۴۹ نفر اول ثروتمند در آمریکا بر اساس مجله فوربس و نیز زندگی افرادی که در لاتاری برنده شدند نشان داد که ثروت تضمینی برای خوشبختی نمی باشد. جالب آن است که هیچیک از این ۴۹ نفر در پاسخ به پرسشنامه داده شده به آنها، دلیل خوشبختی خود را داشتن خانه مجلل، ماشینهای گران قیمت، هواپیمای اختصاصی و سفرهای تفریحی زیاد ذکر نکردند بلکه آنها از مواردی چون احساس رضایت از روابط خانوادگی، کمک به دنیا، احساس موفقیت و رشد در شغل خود یاد کردند. ضمنا سطح خوشحالی این گروه در مقایسه با متوسط مردم تفاوت چندانی نداشت.

حتی در سطح ماکرو نیز کشورها زمانی که از لحاظ ثروت و جی دی پی (GDP) به حد مشخصی رسیدند و استاندارد های معمول زندگی را کسب کردند ثروت بیشتر کمکی به افزایش میزان شادی آن کشور نمی کند و بجهت کسب خوشبختی باید بر اهداف دیگری بغیر از ثروت بیشتر تمرکز کنند. البته در کشورهایی که فرد به نیازهای اولیه خود دست پیدا نمی کند مسلما افزایش جی دی پی باعث کاهش احساسات بد در فرد و در نتیجه افزایش شادی می شود. بر اساس مطالعات مایرز با وجود افزایش بی سابقه سطح ثروت عمومی در آمریکا در ۵ دهه گذشته ولکن میزان احساس خوشبختی در سطح ۳۰ درصد ثابت باقی مانده است.

مطالعه بر روی برندگان لاتاری که مقدار زیادی پول بدست آورده اند نشان می دهد که پول دلیل خوشحالی و خوشبختی در فرد نمی باشد. این گروه از افراد برای مدتی در حالت سرمستی و خوشی بسر می برند ولکن پس از گذشت زمان مجددا به خط پایه خود از خوشحالی بر می گردند و برنده شدن در لاتاری تاثر بلند مدتی بر احساس شادی در آنها نمی گذارد.

گروه دیگری از تحقیقات بیان می‌کنند که تلاش جهت کسب خوشبختی و داشتن یک زندگی شاد از طریق پیشرفت مادی و تغییر شرایط در بهترین حالت یک توهم است و در بدترین حالت نه تنها کمکی نمی‌کند، بلکه نتیجه معکوس هم دارد.

بر اساس تحقیقات این میزان آرزوهای ما است که میزان شادی ما را مشخص می‌کند و نه میزان پول و درآمد. بابک و ساسان کارمند هستند. بابک ۶ میلیون و ساسان ۱۵ میلیون حقوق می‌گیرد. در نگاه اول به‌نظر می‌رسد ساسان احساس رضایت و خوشحالی بیشتری خواهد داشت. ولکن ساسان به‌دنبال یک زندگی لاکچری است و حقوق او برای یک زندگی لاکچری کفایت نمی‌کند. اما حقوق بابک با نیازها و خواسته‌های او متناسب است و بنابراین احساس خوشحالی می‌کند. بر اساس نتایج مطالعات وندی جانسون و رابرت کروگر، میزان حقوقی که فرد دریافت می‌کند پیش‌بینی کننده احساس رضایت فرد از درآمدش نیست، زیرا ممکن است متناسب با نیازها و خواسته‌های فرد نباشد. نتایج مطالعات جانسون و کروگر را در فرمول زیر می‌توان بیان کرد:

                      داشته‌ها

خوشحالی = ───────────

                 نیازها و خواسته‌ها

این فرمول بیان می‌کند که چگونه افرادی فقیر احساس رضایت و خوشحالی می‌کنند، در حالیکه افرادی با ثروت زیاد احساس خوشحالی و خوشبختی ندارند. این میزان تعلق و اشتیاق به اشیا مادی است که مشخص می‌کند چه درآمدی برای فرد کافی است. مشکل آن است که در دنیای سرمایه‌داری هرقدر درآمد بیشتری داشته باشید خدماتی که به شما ارائه می‌شود بیشتر می‌شود و شما باز به میزان بیشتری می‌خواهید. این چرخه تنها با آگاهی و اراده فرد است که متوقف می‌شود، در غیر اینصورت هیچ میزان از ثروت این دور باطل را متوقف نمی‌کند. نکته مهم دیگر آن است که پول به‌سرعت به رفاه تبدیل می‌شود و بنابراین نبود آن احساس ناراحتی به‌فرد می‌دهد و فرد به نادرستی تصور می‌کند پول علت خوشبختی است، در حالیکه او به رفاه عادت کرده است و نبود رفاه او را آزرده می‌سازد.

بطور خلاصه می توان گفت که اگر چه داشتن ثروت بر نداشتن آن ارجحیت دارد و پول و ثروت تا به اندازه معینی (آزمایش دلارهای اضافی را به یاد بیاورید) بر خوشبختی بی تاثیر نمی باشد  ولکن تاثیر آن بسیار کمتر از آنچه ما گمان می کنیم  است و عوامل بسیار دیگری نیز در احساس خوشبختی و خوشحالی موثر می باشند. داشتن ثروت به احساس خوشحالی کمک می کند ولکن خواستن زیاد آن و فدا کردن چیزهای دیگر بجهت ثروت برای خوشحالی مضر است. بنابراین به همان میزان که مهم است چگونه خرج می کنید به همان میزان نیز مهم است که چگونه بدست می آورید.

گروه دیگری از افراد باور دارند تحصیلات علت احساس خوشبختی و زندگی شاد است. این در حالی است که بر اساس مطالعات انجام شده تحصیلات هیچ تاثیری بر میزان احساس خوشبختی ندارد. گروهی از تحقیقات نیز بیان می کنند که تحصیلات بجهت انکه انتظارات و خواسته های فرد را بالا می برد احساس خوشبختی را کاهش می دهد.

ژنتیک

تحقیقات بر روی تعداد زیادی از دوقلوهای همسان در دانشگاه مینه سوتا آآشکار کرد که همانگونه که افراد در قد، رنگ پوست و وزن با یکدیگر متفاوت هستند در میزان شادی نیز با هم متفاوتند. خط پایه شادی افراد بطور ژنتیکی با یکدیگر متفاوت است. براساس نظر تیم تحقیق مینه سوتا حدود ۵۰ درصد از میزان شادی ما در هنگام تولد تعیین می شود. اما این درصد تنها یک احتمال است و نمی توان هیچ درصد دقیقی را ذکر کرد زیرا ژنها و محیط بر یکدیگر تاثیر می گذارند و می توانند یک دیگر را تغییر دهند.

خط پایه بعضی افراد اصولا بالاتر از نرم جامعه است و این افراد بطور طبیعی شادتر، خوشبین تر و دارای احساسات مثبت بیشتری هستند.  خط پایه شادی در گروه دیگری از افراد نیز پایین تر از دیگران است. آنها به تلاش زیادی نیاز دارند تا خط پایه شادی در آنها به سطح نرم جامعه برسد. بنابراین ژنتیک تاثیر زیادی در میزان شادی افراد دارد. اما این چه اهمیتی دارد. موضوع مهم آن است که ما نسبت به خود شادتر شویم. ما قرار نیست شادترین انسان روی زمین باشیم. ما قرار است با توجه به استعدادها و توانایی های خود در هر زمینه ای و از جمله در شادی بیشترین تلاش خود را انجام دهیم. ضمن آنکه ژنها سرنوشت ما نمی باشند و ما می توانیم خط پایه شادی خود را تغییر دهیم همانگونه که می توانیم هوشبهر را با تعلیم و آموزش تغییر دهیم.

باید بین شادی لحظه ای و شادی پایدار تفاوت قائل بشویم. شادی لحظه ای می تواند بسرعت و از طریق عوامل روحیه بخش همچون فیلم طنز، ماساژ، خرید لباس نو و…بدست بیاید. شما خودتان بهتر از هر کسی می دانید که چه چیزهایی باعث شادی لحظه ای در شما می شود. اما موضوع مهم افزایش سطح شادی پایدار است.

تحقیقات نشان می دهند کسانی که در لاتاری برنده شده اند و کسانی که فلج شده اند یکسال پس از واقعه تفاوتی در میزان شادی با یکدیگر نشان نمی دهند. افراد مدتی پس از واقعه به خط شادی خود باز می گردند. قدرت انطباق در انسان بسیار بالا است و به شرایط خوب و بد بسرعت عادت می کند. به همین دلیل است که انسان همیشه بدنبال چیزهای جدید می باشد. فرد تمام انرژی خود را صرف می کند تا با فرد مورد علاقه اش ازدواج کند و گمان می کند در صورت وصال برای همیشه شاد و خوشحال خواهد بود. با شخص مورد علاقه ازدواج می کند. فرد چند ماه اول در حالت سرخوشی بسر می برد ولکن پس از مدتی نسبت به شرایط جدید خود انطباق پیدا می کند و مجددا به سطح پایه خوشحالی خود باز می گردد. بنابراین مجبور است مجددا هدفی برای خود بیابد. هدفی که گمان می کند در صورت وصول به آن به خوشحالی ابدی می رسد و در صورت عدم آگاهی این چرخه بارها و بارها تکرار می شود. به این پدیده ترد میل لذت می گویند.

مطالعه بر روی دو گروه مشابه که تعدادی از آنها طلاق گرفتند و تعدادی ازدواج کردند نشان می دهد که در بلند مدت نه طلاق و نه ازدواج تاثیری بر میزان شادی آنها نداشته است و آنها پس از مدتی به سطح پایه خود از شادی باز می گردند.

نمودار زندگی شاد- دکتر کامیار سنایی

بنابراین باید تلاش کرد تا سطح پایه شادی را در خود بالا برد و بدنبال واقعه های شادی بخش که موجب زندگی شاد شوند، نبود زیرا وقایع شادی بخش مانند بنزین عمل می کنند. شعله ای شدید بر می افروزند و بسرعت از بین می روند.

در ادامه به راههایی که موجب بالا رفتن سطح پایه خوشحالی می شوند اشاره می کنیم.

منابع:

https://www.youtube.com/watch?v=wBWejfL0xOA

Seligman, M. (2002). Authentic happiness: Using the new positive psychology. The free press. Newyork.

Gilbert, D.T. (2007). Stumbling on happiness. Harper Collins publisher.

Botton, A.D. (2013). The consolation of philosophy. Knopf Doubleday Publishing Group.

David, S. (2013). Oxford handbook of happiness. Oxford University Press; Reprint edition.

Diener, E & Diener, R.B. (2008). Happiness, unlocking the mysteries of psychological wealth. Blackwell publishing.

https://epc2016.princeton.edu/papers/160630

Csikszentmihalyi, M. (1990). Flow: The Psychology of Optimal Experience. Harper Collins publisher.

اشتراک گذاری

نویسنده : دکتر کامیار سنایی، بهمن ۹۸.

پاسخ بدهید

ایمیلتان منتشر نمیشوذفیلدهای الزامی علامت دار شده اند *

*

x

حتما ببینید

بحران ۳۰ سالگی- سایت روانشناسی دکتر کامیار سنایی

بحران ۳۰ سالگی

بحران ۳۰ سالگی درک چالش‌های اولیه­ ۳۰ سالگیِ شما، می‌تواند به شما در مسیریابی طی این دوران کمک نماید. تحقیقات در مورد سیر تکاملی بزرگسالان ...